Βαρέα μέταλλα στην εγκυμοσύνη: τι μπορεί να σημαίνουν ο μόλυβδος, το αρσενικό και τα άλλα για τη μητέρα και το μωρό

Μέταλλα όπως ο μόλυβδος, το αρσενικό, ο υδράργυρος, το μαγγάνιο και το κάδμιο είναι στοιχεία: δεν διασπώνται ποτέ. Κάποια από αυτά, κυρίως ο μόλυβδος και το κάδμιο, συσσωρεύονται στον οργανισμό με τα χρόνια, στα οστά και στα νεφρά. Και ένα μωρό μπορεί να εκτεθεί πριν γεννηθεί, γιατί αρκετά από αυτά περνούν τον πλακούντα.

Γι’ αυτό τα μέταλλα αυτά μετρούν περισσότερο για δύο ομάδες: τις γυναίκες που είναι έγκυες ή θέλουν να γίνουν, και τα μικρά παιδιά, που ο εγκέφαλός τους αναπτύσσεται ταχύτερα και που απορροφούν περισσότερο από ό,τι καταπίνουν. Για τον μόλυβδο, τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) λένε ότι δεν έχει βρεθεί ασφαλές επίπεδο για τα παιδιά· για τον μόλυβδο, και για το αρσενικό, που είναι γνωστό καρκινογόνο, ο στόχος υγείας της Υπηρεσίας Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ για το πόσιμο νερό είναι το μηδέν.

Όπως και στις άλλες σελίδες μας, λέμε πόσο ισχυρό είναι κάθε εύρημα. Κάποιες από αυτές τις επιδράσεις είναι αποδεδειγμένες πέρα από κάθε αμφιβολία· άλλες στηρίζονται σε λίγες μελέτες.

Μόλυβδος

• Πώς φτάνει στο νερό. Σχεδόν πάντα από τις σωληνώσεις, όχι από την πηγή: παλιοί μολύβδινοι σωλήνες, κολλήσεις με μόλυβδο και ορειχάλκινα εξαρτήματα, κυρίως σε κτήρια με υδραυλικά πριν από τα μέσα της δεκαετίας του ’80.
• Στην εγκυμοσύνη. Ο μόλυβδος περνά εύκολα τον πλακούντα, και ο μόλυβδος στο αίμα του μωρού ακολουθεί στενά εκείνον της μητέρας. Ακόμη και σχετικά χαμηλά επίπεδα σε έγκυες έχουν συνδεθεί με αποβολή, υψηλή πίεση και προεκλαμψία, πρόωρο τοκετό και χαμηλότερο βάρος γέννησης.
• Στα παιδιά. Τα μικρά παιδιά μπορεί να απορροφούν τέσσερις με πέντε φορές περισσότερο από τον μόλυβδο που καταπίνουν απ’ ό,τι οι ενήλικες. Ακόμη και χαμηλά επίπεδα συνδέονται με αναπτυξιακή καθυστέρηση, μαθησιακές δυσκολίες, χαμηλότερο IQ και προβλήματα συμπεριφοράς, και η βλάβη δεν αναστρέφεται. Είναι η πιο τεκμηριωμένη βλάβη σε αυτή τη σελίδα. Περισσότερα στο άρθρο μας για τους μολύβδινους σωλήνες.

Αρσενικό

• Πώς φτάνει στο νερό. Κυρίως από φυσικά πετρώματα, άρα είναι ζήτημα γεωλογίας: οι ιδιωτικές γεωτρήσεις και τα πηγάδια είναι η συνηθισμένη πηγή, και ορισμένες περιοχές πολύ περισσότερο από άλλες. Περισσότερα στο άρθρο μας για το αρσενικό στην Ελλάδα.
• Στην εγκυμοσύνη. Πρόσφατες ανασκοπήσεις που συγκεντρώνουν πολλές μελέτες συνδέουν τη μεγαλύτερη έκθεση σε αρσενικό με ελαφρά αυξημένο κίνδυνο πρόωρου τοκετού — περίπου 12% υψηλότερες πιθανότητες σε 14 μελέτες — και διαβήτη κύησης.
• Στα παιδιά. Στο Μέιν των ΗΠΑ, τα παιδιά των οποίων το νερό της οικογενειακής γεώτρησης είχε περισσότερο αρσενικό είχαν χαμηλότερες επιδόσεις σε τεστ IQ, μεταξύ άλλων στη μνήμη και στην κατανόηση λόγου (2014). Μια μελέτη στο Νιου Χάμσαϊρ βρήκε πρώτες ενδείξεις για περισσότερες λοιμώξεις σε μωρά που είχαν εκτεθεί πριν γεννηθούν.

Υδράργυρος

• Πώς φτάνει στο μωρό. Κυρίως όχι από το νερό της βρύσης, όπου ο υδράργυρος είναι σπάνιος. Η μορφή που βλάπτει τον εγκέφαλο που αναπτύσσεται, ο μεθυλυδράργυρος, φτάνει στους ανθρώπους κυρίως μέσω των ψαριών, ιδίως των μεγάλων θηρευτών όπως ο καρχαρίας και ο ξιφίας.
• Στην εγκυμοσύνη και την παιδική ηλικία. Ο μεθυλυδράργυρος περνά τον πλακούντα και μπορεί να φτάσει σε υψηλότερα επίπεδα στο αίμα του μωρού από ό,τι σε εκείνο της μητέρας. Η έκθεση μέσα στη μήτρα μπορεί να επηρεάσει τη σκέψη, τη μνήμη, την προσοχή και τον λόγο — γι’ αυτό ο FDA και η EPA συμβουλεύουν τις έγκυες να επιλέγουν ψάρια με λίγο υδράργυρο, όχι να σταματήσουν να τρώνε ψάρι.

Μαγγάνιο και κάδμιο

• Το μαγγάνιο υπάρχει φυσικά στα υπόγεια νερά, ιδίως στις γεωτρήσεις. Στο Κεμπέκ, τα παιδιά των οποίων το νερό της βρύσης ήταν στο υψηλότερο πέμπτο για το μαγγάνιο είχαν περίπου έξι μονάδες χαμηλότερο IQ από τα παιδιά με ελάχιστο ή καθόλου (2011). Η EPA συστήνει τα μωρά κάτω των έξι μηνών να μην πίνουν νερό με περισσότερο από 0,3 mg/L μαγγανίου, ούτε να ετοιμάζεται με αυτό το γάλα τους, για περισσότερες από δέκα ημέρες τον χρόνο.
• Το κάδμιο προέρχεται από διαβρωμένους γαλβανισμένους σωλήνες, τη βιομηχανία και φυσικά κοιτάσματα. Με χρόνια έκθεση πάνω από το νόμιμο όριο βλάπτει τα νεφρά. Στη Βόρεια Καρολίνα, μελέτη 1,3 εκατομμυρίων γεννήσεων βρήκε 11% υψηλότερη πιθανότητα πρόωρου τοκετού εκεί όπου πάνω από το ένα τέταρτο των γεωτρήσεων ξεπερνούσε το όριο για το κάδμιο, και ακόμη υψηλότερη όταν υπήρχε και μόλυβδος (2023).

Με μια ματιά

Τι μπορείτε να κάνετε

• Κάντε ανάλυση στο νερό — για αρσενικό και μαγγάνιο αν προέρχεται από γεώτρηση ή πηγάδι, και για μόλυβδο σε παλιό κτήριο. Ζητήστε και τις αναλύσεις της δικής σας ΔΕΥΑ ή της ΕΥΔΑΠ· ένα εθνικό νούμερο ή ο μέσος όρος μιας πόλης λέει ελάχιστα για τη δική σας βρύση.
• Χρησιμοποιείτε κρύο νερό για πόσιμο, μαγείρεμα και βρεφικό γάλα. Το ζεστό νερό παίρνει περισσότερο μόλυβδο από τους σωλήνες. Αν το νερό έχει μείνει ώρες στους σωλήνες, αφήστε τη βρύση να τρέξει μέχρι να κρυώσει πριν το χρησιμοποιήσετε.
• Μη βράζετε το νερό για να αφαιρέσετε μέταλλα. Το βράσιμο τα συμπυκνώνει.
• Αν υπάρχει κάποιο μέταλλο, καθαρίστε το νερό στη βρύση με κάτι πιστοποιημένο γι’ αυτό: φίλτρο πιστοποιημένο κατά NSF/ANSI 53 για τον μόλυβδο, ή αντίστροφη όσμωση, που αφαιρεί και το αρσενικό και το κάδμιο. Αλλάζετε τα ανταλλακτικά στην ώρα τους.
• Ετοιμάζετε το βρεφικό γάλα μόνο με νερό που ξέρετε ότι είναι ασφαλές, και ακολουθήστε τις συμβουλές για ψάρια με λίγο υδράργυρο.

Γιατί μας αφορά

Το Ίδρυμα χρηματοδοτεί συστήματα νερού για παιδικά χωριά, ξενώνες και δομές φιλοξενίας στην Ελλάδα, ενώ στη Νέα Υόρκη και το Νιου Τζέρσεϊ χτίζουμε συνεργασίες με οργανισμούς που φιλοξενούν έγκυες, νέες μητέρες και τα μωρά τους. Κανείς από όσους ζουν εκεί δεν διάλεξε το κτήριο ή τους σωλήνες του.

Γι’ αυτό ζητάμε αποδείξεις. Το σύστημα Twin που τοποθετεί ο συνεργάτης μας NearonYdor στις δομές που χρηματοδοτούμε στην Ελλάδα ελέγχθηκε από το Τμήμα Χημείας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών για οκτώ βαρέα μέταλλα. Το κοινό νερό βρύσης που χρησιμοποιήθηκε στη δοκιμή περιείχε ήδη μόλυβδο 2,20 μικρογραμμάρια ανά λίτρο· μετά τη φίλτρανση, και τα οκτώ μέταλλα ήταν κάτω από το όριο ανίχνευσης.

Αν θέλετε να μας βοηθήσετε να φέρουμε το ίδιο νερό σε περισσότερες μητέρες και παιδιά, οι τρόποι δωρεάς είναι στη σελίδα δωρεών.

Πηγές

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), About childhood lead poisoning prevention (κανένα ασφαλές επίπεδο μολύβδου στο αίμα των παιδιών).
2. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Lead poisoning, ενημερωτικό δελτίο.
3. Agency for Toxic Substances and Disease Registry, Lead toxicity: possible health effects of lead exposure (εγκυμοσύνη).
4. Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA), National primary drinking water regulations (όρια και στόχοι υγείας για μόλυβδο, αρσενικό, υδράργυρο και κάδμιο), και Basic information about lead in drinking water.
5. Έκθεση σε αρσενικό στην εγκυμοσύνη και πρόωρος τοκετός: συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση (2024).
6. Έκθεση της μητέρας σε αρσενικό και διαβήτης κύησης: συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, Nutrients (2020).
7. Wasserman κ.ά., A cross-sectional study of well water arsenic and child IQ in Maine schoolchildren, Environmental Health (2014).
8. Farzan κ.ά., In utero arsenic exposure and infant infection in a United States cohort, Environmental Research (2013).
9. EPA, Health effects of exposures to mercury· US Food and Drug Administration (FDA), Advice about eating fish.
10. Bouchard κ.ά., Intellectual impairment in school-age children exposed to manganese from drinking water, Environmental Health Perspectives (2011).
11. EPA, Drinking water health advisory for manganese (2004).
12. EPA, Consumer factsheet on cadmium.
13. Toxic metal mixtures in private well water and increased risk for preterm birth in North Carolina, Environmental Health (2023).
14. Έκθεση εργαστηρίου, Τμήμα Χημείας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (οκτώ βαρέα μέταλλα).