Το αρσενικό στο νερό δεν είναι ρύπανση. Στην Ελλάδα βγαίνει από το έδαφος.

Οι περισσότεροι ρύποι του νερού έχουν έναν υπαίτιο. Τα νιτρικά προέρχονται από τα λιπάσματα, ο μόλυβδος από τις σωληνώσεις, τα PFAS από τη βιομηχανία. Το αρσενικό είναι διαφορετικό, και η διαφορά μετράει για το τι κάνει κανείς: στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου όπου αποτελεί πρόβλημα, μαζί και στην Ελλάδα, δεν το έχυσε κανείς. Είναι μέσα στο πέτρωμα.

Το αρσενικό απαντά φυσικά στον φλοιό της γης. Όπου τα υπόγεια νερά κινούνται μέσα από ορισμένους γεωλογικούς σχηματισμούς — ιδίως ηφαιστειογενείς και γεωθερμικούς — διαλύουν αρσενικό και το μεταφέρουν στους υδροφορείς από τους οποίους αντλούν πηγάδια και γεωτρήσεις. Γι’ αυτό οι χειρότερες κρίσεις αρσενικού στον κόσμο, στο Μπαγκλαντές και τη Δυτική Βεγγάλη, ήρθαν μέσα από πηγάδια που ανοίχτηκαν ακριβώς για να ξεφύγουν από τη μικροβιακή μόλυνση των επιφανειακών νερών. Τα πηγάδια έλυσαν το πρόβλημα της χολέρας και δημιούργησαν ένα πιο αργό.

Η ιατρική εικόνα δεν αμφισβητείται. Ο Διεθνής Οργανισμός Ερευνών για τον Καρκίνο κατατάσσει το αρσενικό και τις ανόργανες ενώσεις του στην Ομάδα 1 — καρκινογόνα για τον άνθρωπο, στην ίδια κατηγορία με τον καπνό του τσιγάρου και τον αμίαντο, και μία από τις λίγες όπου τα στοιχεία προέρχονται απευθείας από ανθρώπινους πληθυσμούς και όχι από συναγωγή. Η μακροχρόνια έκθεση μέσω του πόσιμου νερού συνδέεται με καρκίνους της ουροδόχου κύστης, του πνεύμονα, του δέρματος, των νεφρών και του ήπατος, καθώς και με δερματικές βλάβες και καρδιαγγειακές και αναπτυξιακές επιπτώσεις. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, η ΕΕ και η αμερικανική EPA θέτουν όλοι το ίδιο όριο για το πόσιμο νερό: 10 μικρογραμμάρια ανά λίτρο.

Αυτό που κάνει το αρσενικό πραγματικά ύπουλο είναι ότι δεν υπάρχει τίποτα να αντιληφθείς. Δεν έχει γεύση, μυρωδιά ούτε χρώμα, και δεν προκαλεί άμεσα συμπτώματα. Η έκθεση μετριέται σε δεκαετίες, και όταν πια υπάρχει κάτι ορατό, η έκθεση έχει ήδη συμβεί. Κανείς δεν εντόπισε ποτέ αρσενικό στο νερό του πίνοντάς το.

Η Ελλάδα έχει υπαρκτή γεωλογία αρσενικού, και αξίζει να είμαστε συγκεκριμένοι αντί για αόριστοι, γιατί η αοριστία εδώ δεν βοηθά κανέναν.

Οι δημοσιευμένες έρευνες εντοπίζουν επηρεαζόμενες περιοχές στη Χαλκιδική, στη λεκάνη της Θεσσαλονίκης, στην ανατολική Θεσσαλία και στη Λέσβο. Οι συγκεντρώσεις σε γεωθερμικά υπόγεια νερά μπορεί να είναι εντυπωσιακές — μελέτες στη γεωθερμική περιοχή της Χαλκιδικής έχουν καταγράψει τιμές άνω των 1.000 μικρογραμμαρίων ανά λίτρο σε υπόγεια νερά, εκατό φορές πάνω από το όριο πόσιμου, ενώ στη Θεσσαλία έχουν καταγραφεί συγκεντρώσεις έως περίπου 130 μικρογραμμάρια ανά λίτρο, με προέλευση τα μητρικά πετρώματα και όχι κάποια ανθρώπινη δραστηριότητα. Έρευνα σε πηγάδια της Χαλκιδικής βρήκε την πλειονότητα να ξεπερνά το όριο των 10 μικρογραμμαρίων.

Δύο πράγματα πρέπει να ειπωθούν αμέσως δίπλα σε αυτά, αλλιώς η εικόνα είναι ψεύτικη.

Το πρώτο είναι ότι τα υπόγεια νερά δεν είναι το νερό της βρύσης. Αυτές οι μετρήσεις αφορούν υδροφορείς, πηγάδια και αρδευτικό νερό. Η δημοτική υδροδότηση στις επηρεαζόμενες περιοχές υφίσταται επεξεργασία, και η Ελλάδα έχει κατασκευάσει μονάδες απομάκρυνσης αρσενικού πλήρους κλίμακας ακριβώς επειδή το πρόβλημα είναι γνωστό. Μια υψηλή τιμή σε γεώτρηση στη Νέα Τρίγλια δεν αποτελεί δήλωση για το τι βγαίνει από μια βρύση στη Θεσσαλονίκη.

Το δεύτερο είναι ότι ο κίνδυνος συγκεντρώνεται ακριβώς εκεί όπου δεν φτάνει η επεξεργασία: ιδιωτικές γεωτρήσεις, παλαιότερες ανεξάρτητες παροχές, μικροί οικισμοί εκτός δημοτικού δικτύου, και κτήρια που αντλούν δικό τους νερό. Αν το νερό σας έρχεται από δημοτικό δίκτυο, ελέγχεται για αρσενικό και επεξεργάζεται αν χρειάζεται. Αν έρχεται από γεώτρηση στο οικόπεδο, δεν το ελέγχει κανείς εκτός αν το κάνετε εσείς.

Οι πρακτικές οδηγίες προκύπτουν από τη χημεία, και ένα κομμάτι τους πιάνει τον κόσμο στον ύπνο. Το βράσιμο δεν αφαιρεί το αρσενικό — το συμπυκνώνει, ακριβώς όπως με τα νιτρικά και τον μόλυβδο, γιατί το νερό φεύγει και το αρσενικό μένει. Τα κοινά φίλτρα άνθρακα κάνουν ελάχιστα. Αυτό που δουλεύει είναι η αντίστροφη όσμωση, ή προσροφητικά μέσα σχεδιασμένα για αρσενικό, ή η ιοντοανταλλαγή. Και ο βαθμός απομάκρυνσης εξαρτάται από τη χημική μορφή του αρσενικού, που είναι εργαστηριακό ερώτημα και όχι ερώτημα αγοράς.

Ακριβώς γι’ αυτό το Ίδρυμα δεν χρηματοδοτεί εγκατάσταση στην τύχη. Πριν μπει σύστημα σε μια δομή παιδιών, κάποιος πρέπει να ξέρει τι περιέχει πραγματικά το νερό εκείνου του κτηρίου — γιατί ένα φίλτρο επιλεγμένο για λάθος ρύπο δεν απλώς αποτυγχάνει, καθησυχάζει τους πάντες ώστε να μη ρωτήσουν ξανά. Όταν ο συνεργάτης μας NearonYdor έδωσε το σύστημα Twin για έλεγχο στο Τμήμα Χημείας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το αρσενικό ήταν ένα από τα οκτώ μέταλλα του πάνελ, και μετά τη φίλτρανση βρέθηκε κάτω από το όριο ανίχνευσης. Προτιμούμε να το δείχνουμε παρά να το ισχυριζόμαστε.

Ο λόγος που γράφουμε καθόλου για το αρσενικό, δεδομένου ότι το ελληνικό δημοτικό νερό είναι γενικά καλά διαχειρισμένο, είναι ότι τα κτήρια που εξυπηρετούμε δεν βρίσκονται πάντα στον χάρτη. Μια δομή παιδιών σε μικρό οικισμό, μια παλαιότερη εγκατάσταση με δική της παροχή, ένας ξενώνας που δεν έχει καταγραφεί από κανέναν — αυτές είναι οι διευθύνσεις όπου ένα εθνικό στατιστικό παύει να καθησυχάζει.

Πηγές: Διεθνής Οργανισμός Ερευνών για τον Καρκίνο, Μονογραφίες — αρσενικό και ανόργανες ενώσεις αρσενικού (Ομάδα 1)· κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την ποιότητα του πόσιμου νερού· δημοσιευμένες έρευνες για το αρσενικό σε υπόγεια, θερμομεταλλικά και πόσιμα ύδατα της Ελλάδας, μεταξύ άλλων για Χαλκιδική, Θεσσαλία και Λέσβο· εργαστηριακή έκθεση, Τμήμα Χημείας ΕΚΠΑ.