Η Ελλάδα πλήρωσε 3,5 εκατ. ευρώ για τα νιτρικά. Το νερό δεν άλλαξε εκείνη τη μέρα.

Στις 27 Φεβρουαρίου 2020 το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποχρέωσε την Ελλάδα να καταβάλει κατ’ αποκοπή ποσό 3,5 εκατομμυρίων ευρώ. Η υπόθεση, C-298/19, αφορούσε τα νιτρικά: πιο συγκεκριμένα, το ότι η Ελλάδα άργησε υπερβολικά να κάνει αυτό που της είχε ήδη επιβληθεί πέντε χρόνια νωρίτερα.

Η αλληλουχία μετράει περισσότερο από το ποσό. Τον Απρίλιο του 2015 το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η Ελλάδα δεν είχε χαρακτηρίσει ορισμένες περιοχές ως ευπρόσβλητες στη γεωργική νιτρορύπανση, ούτε είχε καταρτίσει τα προγράμματα δράσης που ο χαρακτηρισμός αυτός επιβάλλει — μεταξύ αυτών ο θεσσαλικός κάμπος και η περιοχή του Έβρου, δύο σοβαρές αγροτικές ζώνες. Στη συνέχεια η Ελλάδα χαρακτήρισε δώδεκα νέες ευπρόσβλητες ζώνες αλλά δεν εκπόνησε τα προγράμματα δράσης γι’ αυτές. Τον Απρίλιο του 2019 η Επιτροπή επέστρεψε στο Δικαστήριο ζητώντας χρήματα.

Αυτό που ζήτησε είναι διδακτικό. Η Επιτροπή ζήτησε ημερήσια χρηματική ποινή 23.753,25 ευρώ για κάθε ημέρα μη συμμόρφωσης — ένα ποσό σχεδιασμένο ώστε η καθυστέρηση να κοστίζει περισσότερο από τη δράση. Λειτούργησε πριν καν επιδικαστεί: η Ελλάδα εξέδωσε την αναγκαία κοινή υπουργική απόφαση τον ίδιο μήνα, και η Επιτροπή απέσυρε την ημερήσια ποινή επιδιώκοντας μόνο το κατ’ αποκοπή ποσό για τα χρόνια που είχαν ήδη χαθεί. Το Δικαστήριο επιδίκασε 3,5 εκατομμύρια ευρώ για την ίδια την καθυστέρηση.

Είναι εύκολο να το διαβάσει κανείς ως ιστορία με τέλος. Δεν είναι, για έναν λόγο που δεν έχει καμία σχέση με την Ελλάδα και κάθε σχέση με το τι μπορεί να φτάσει ο νόμος.

Η Οδηγία για τα νιτρικά ρυθμίζει τη γεωργική πρακτική. Υποχρεώνει τα κράτη μέλη να εντοπίζουν τα ύδατα που κινδυνεύουν, να χαρακτηρίζουν τις εκτάσεις που απορρέουν σε αυτά, και να επιβάλλουν κανόνες για το πώς και πότε επιτρέπεται η διασπορά λιπασμάτων και κοπριάς. Αυτοί είναι οι σωστοί μοχλοί — τα νιτρικά στο πόσιμο νερό είναι συντριπτικά γεωργικής προέλευσης, και τίποτα κατάντη δεν διορθώνει ένα πρόβλημα που συνεχίζει να δημιουργείται ανάντη.

Όμως τα υπόγεια νερά είναι αργά. Τα νιτρικά που έχουν ήδη διαπεράσει το έδαφος και έχουν φτάσει σε έναν υδροφορέα μπορεί να χρειαστούν χρόνια, σε κάποιες περιπτώσεις δεκαετίες, για να απομακρυνθούν. Ένας κανόνας του 2019 αλλάζει τι ρίχνεται σε ένα χωράφι φέτος. Δεν αλλάζει τι υπάρχει ήδη στο νερό από κάτω. Γι’ αυτό οι συγκεντρώσεις νιτρικών σε όλη την Ευρώπη αποδεικνύονται τόσο επίμονες ακόμη κι εκεί όπου οι γεωργικοί κανόνες όντως αυστηροποιήθηκαν, και γι’ αυτό μια δικαστική απόφαση και μια βρύση που δουλεύει χωρίζονται από πολύ χρόνο.

Η πρακτική συνέπεια για όποιον έχει ευθύνη για παιδιά είναι απλή. Μια υπόθεση συμμόρφωσης που κλείνει στο Λουξεμβούργο σας λέει ότι ένα κράτος μέλος υιοθέτησε το απαιτούμενο πρόγραμμα. Δεν σας λέει τι περιέχει το νερό σε μια συγκεκριμένη διεύθυνση μιας αγροτικής περιοχής φέτος. Αυτό σας το λέει μόνο η ανάλυση εκείνης της παροχής.

Θεωρούμε ότι και τα δύο αξίζει να λέγονται μαζί, γιατί συνήθως δεν λέγονται. Η Ελλάδα καθυστέρησε, οδηγήθηκε δύο φορές στο Δικαστήριο, και πλήρωσε. Το ελληνικό νερό είναι επίσης, στη συντριπτική πλειονότητα των περιοχών, εντός των νόμιμων ορίων. Κανένα από τα δύο δεν ακυρώνει το άλλο, και μια οικογένεια που αποφασίζει αν πρέπει να ανησυχεί χρειάζεται και τα δύο.

Πηγές: Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπόθεση C-298/19, απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2020· παραπομπή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της 11ης Απριλίου 2019 (IP/19/1482)· Οδηγία 91/676/ΕΟΚ για τα νιτρικά.